در روزهایی که قلدرانِ برقدرتنشسته بیپروا بانگ جنگ میزنند و با تحریک احساسات میهندوستانه به دمیدن بر شعلههای نفرت و خشم مشغولند، ما شاید وظیفهمان دیدن تصویر واقعی جنگ است؛ آن تصویر زشت و دهشتناک. گوشهای از چنین تصویری را من در میان کلمات دو مجموعه داستانی از دوره هیتلر یافتم؛ «آدولف هـ» از اریک امانوئل اشمیت و «دوست بازیافته» از فرد اولمن. درباره این دو کتاب در سطرهای پیش رو توضیحاتی مختصر خواهم داد تا شما هم اگر خواستید، بخوانید و از این پس «هرکه از جنگ سخن گفت، بخندید بر او»
آدولف هـ؛ دو زندگی
داستان کتاب «آدولف هـ؛ دو زندگی» از این پرسش آغاز میشود که «اگر آدولف هیتلر در دانشکده هنرهای زیبا پذیرفته میشد، سرنوشت او، آلمان و جهان چه تغییری میکرد؟».
اریک امانوئل اشمیت در این رمان بلند، دو داستان را در کنار هم روایت میکنم. داستان اول، روایت زندگی هیتلر است آنگونه که بود و تاریخ روایت میکند و داستان دوم، داستان خیالی هیتلرِ نقاش؛ البته که نه موجودی به تمامی خوشبخت یا عاری از خطا که انسانی با رنجها و اشتباههایش اما در مسیری دیگر. و برای آنکه در رفتوآمد مکرر میانِ این دو داستان خواننده سردرگم نشود هیتلر واقعی به نام کاملش (آدولف هیتلر) و هیتلر خیالی، آدولف هـ خوانده میشود.
نویسنده، که نمایشنامهنویس قَدَری هم هست، هنرمندانه این دو شخصیت را در کنار هم قرار میدهد تا به خواننده نشان دهد اگر بزرگترین جنایتکار جنگی قرن بیستم به گونهای دیگر میزیست، تاریخ صفحاتی را از دست میداد که تنها بخشی از آن شامل دستکم ۵۵ میلیون کشته، ۳۵ میلیون مجروح و ۳ میلیون مفقودالاثر است.
دیگر نتیجه این کنار هم قرار گرفتن شخصیتها آن است که نشان دهد مقصر اینهمه فاجعه هیتلر بهتنهایی نیست و جامعه، شخصیتها و رویدادهای پیش رویش چنین شخصیتی را به بار میآورد.
امانوئل اشمیت در پایان کتاب حکایتی خواندنی از دوران کودکیاش میآورد که در نوشتن این کتاب بر او تأثیر گذاشته است. خانوادهاش در کودکی او را به تماشای صحنههایی از جنایتهای هیتلر مینشانند. در واپسین کلمات کتاب، بعد از این روایت، آمده است:«من نه یهودیام، نه آلمانی و نه ژاپنی، و بعد از این اتفاقات هم به دنیا آمدهام؛ اما آوشویتس، ویرانی برلین و انفجار هیروشیما از همان روز بخشی از زندگیام شدند و بر آن تأثیر گذاشتهاند.»
«آدولف هـ؛ دو زندگی» را محمد همتی به فارسی ترجمه کرده است و «نیکونشر» آن را در ۴۳۶ صفحه به قیمت ۲۶ هزار تومان منتشر کرده است. ترجمهای که هرچند خطاهای ویراستاریاش گاه آزاردهنده میشود، تنها نسخه ترجمه کتاب است.
دوست بازیافته
هرچه اریک امانوئل اشمیت به دل زندگی شخصیتهای سیاسی و شخص هیتلر رفته، فرد اولمن در «دوست بازیافته» از اینها دور میشود و به داستان مردمی میپردازد دور از مرکز سیاست که بینصیب از طوفان جنگ و نژادپرستی نمیمانند.
«دوست بازیافته» داستان دو نوجوان است که در مدرسهای در اشتوتگارت آلمان درس میخوانند؛ یکی یهودی و آنیکی از خانوادهای اشرافزاده. ایندو با هم دوستانی صمیمی میشوند؛ بیآنکه چون بزرگترها به یهودیبودن و مسیحیبودن هم و برتری این یا آن بیندیشند. اما ترویج یهودیستیزی در سراسر آلمان، بالاخره به مدرسه آنها هم میرسد و حالا یهودیبودن داغ ننگی میشود که زنجیرهای دوستی را پاره میکند و بعد از آن اتفاقی تکاندهنده در آخرین سطر کتاب، یاد آن دوستی قدیمی را زنده میکند.
کتاب از نظر حجم، کمتر از حد یک رمان است. ۱۱۲ صفحه در قطع جیبی دارد. مهدی سحابی آن را ترجمه و نشر ماهی منتشرش کرده است.